همچنين در اين بخش بخوانيد... تماس با ما در باره اثحادیه صفحه اول
本文へジャンプ
شناسايي قالي هاي قم , فرش دستباف ايران

اتحاديه فرش دستبافت ايران

در ژاپن

قاليبافی در قم

موقعيت جغرافيايي
استان قم در جنوب استان تهران و در مسير ارتباطي استان هاي جنوبي با مرکز و شمال کشور واقع شده است. استان قم شامل چهار بخش کهک، مرکزي، جعفرآباد و خلجستان و 256 روستا بوده و مرکز آن شهرستان قم مي باشد که در مجاورت کوير نمک قرار گرفته است. به دليل اينکه مناطق و روستاهاي قم در موقعيت هاي مختلف جغرافيايي قرار گرفته اند. داراي آب و هواي متنوعي بوده و از وضعيت آب و هواي کويري و بياباني تا آب و هواي سرد و کوهستاني برخوردار است. بر اساس اين تنوع اقليمي موقعيت هاي کشاورزي متنوعي در استان بوجود آمده و امکان کشت اکثر محصولات کشاورزي فراهم گشته است.
;اکثر روستاييان اين استان علاوه بر کشاورزي و دامداري، به امر توليد صنايع دستي خصوصاً قاليبافي نيز اشتغال دارند.

    - سوابق تاريخي
    هر چند صنعت قاليبافي از ديرباز بين عشاير و روستاييان قم رايج بوده است. لکن سابقه قاليبافي در قم با شيوه فعلي به اواخر دهه دوم قرن بيستم ميلادي يعني حدود 80 سال قبل مي رسد؛ يعني زماني که تجار کاشان دارهاي قالي را بدانجا برده و کار را در مقياسي محدود شروع کردند و هنوز بيست سالي از آن نگذشته بود که قاليبافي در آن با ابعادي تجارتي به صورت پيشرفته و قابل ملاحظه اي ارائه طريق داد. اين صنعت بسرعت در شهر قم معمول و رايج شده و به تدريج به روستاهاي اطراف نيز گسترش يافت. با اينحال صنعت قاليبافي در بين عشاير شاهسون منطقه از قبل به شيوه ذهني بافي معمول بوده است.
    - ساختار
    قاليهاي قم ابتدا با استفاده از پشمهاي نه چندان ظريف وارد بازار مي شدند. و عموماً با رجشمار40 انجام مي گرفتند. در سالهاي بعد هنرمندان قاليباف قم تحول قاليبافي را به حد تکامل رسانيده و با مهارت و توانايي خاصي مبادرت به بافت فرشهاي تمام ابريشم با رجشمار بسيار بالايي نمودند. قاليهاي نفيس که بدين ترتيب و با اين نخهاي ظريف ابريشمي به بازار عرضه گرديد نيز تحت عنوان گل ابريشم مرسوم شدند.
    عامل تعيين کننده براي شناسايي قالي هاي قم تکنيک کار است زيرا که کاملاً منظم و کامل است. اگر به قالي هاي جديد با کيفيت عالي (مثلاً قالي هاي کاشان، تهران، کرمان و غيره) دقيق شويم، در پشت اين قالي ها بخصوص در کلفتي پودها، تار و يا گره ها، پاره اي بي نظمي ها را خواهيم ديد که البته قابل چشم پوشي اند. اين بي نظمي در قالي هاي قم مطلقاً وجود ندارد و نظم آنها به نحوي است که گاهي انسان را به ترديد مي اندازد و اين ترديد تا جايي است که فکر مي کند مبادا اين قالي با ماشين بافته شده است.
    بافت آن بسيار فشرده و بادوام و تار آن از نخ پنبه اي تابيده شده و پود آن نازک تر است. گره ها از پشم زيباي محلي که به نام سبزوار معروف است مي باشند. اين گره ها بسيار کوچک اند (بطور متوسط در هر دسي متر مربع 4000 تا 7000 گره) و از نوع فارسي باف مي باشند. ارتفاع پرزها متوسط و فقط در يک طرف اين قالي ها ريشه ديده مي شود. ريشه ها دوتايي و به هم تابيده هستند. بعلاوه اين ريشه ها بجاي اين که صاف باشند به نظر مي رسند که بطور نامنظمي از قالي بيرون جهيده اند.
    ساختار اوليه: تار و پود معمولاً از نخ تابيده بسيار ظريفند. در قاليهاي ابريشمي تار و معمولاً پود از ابريشم هستند.
    گره: قاليهاي قم بدليل ظرافت بسيارشان شهرت دارند. حداقل 2500 گره در هر دسيمتر مربع دارند و در قاليهاي نا مرغوب اين تعداد به 10000 گره در هر متر مربع مي رسد و در قاليهاي ابريشمي اين تعداد بيشتر است و نوع گره، گره فارسي است، بندرت جفتي بافي نيز در اين منطقه ديده مي شود.
    پرز: پرزها در قالي قم محکم و کمي خشن بوده و بيشتر از پشم تابيده بسيار نازک يا ابريشم تابيده بسيار ظريف استفاده مي شود. پرز قاليها معمولاً کوتاه و چنانچه از ابريشم باشد بسيار کوتاه چيده مي شود.
    کيفيت: قاليهاي قم بسيار بادوام و بيشتر جنبه تزئيني دارند و از بهترين توليدات قاليهاي ايران محسوب مي شوند.

    
    - طرحهاي رايج
    طرحهاي قالي قم همانند رنگهاي مورد استفاده از تنوع و گستردگي خاصي برخوردار است. نقشه هاي قالي هاي قديمي قم را طرح هاي مشهور به لچک و ترنج شاه عباسي – محرمات- محرابي و شکارگاه تشکيل مي دادند اين طرح ها که با اقتباس از نقشه هاي کاشان و اصفهان تهيه شده بود بسرعت با خلاقيت طراحان قم دچار تحول شده و سبک جديدي در صنعت قاليبافي ايران پديدار گشت. اين سبک با ويژگيهايي نظير طراحي استادانه و هماهنگي نقوش و رنگ آميزي بديع و کم نظير به "سبک فرش قم" مشهور گرديد.
    نقش بته جقه همانقدر که در روستاهاي ترک زبان همدان با حالتي خاص منطقه مورد استفاده است، در روستاهاي فارس زبان قم نيز در زمينه هاي گرم در اندازه هاي دو ذرع تا 7 مترمربع بافته مي شود.
    طرحهاي اسليمي، ختايي، لچک و ترنجدار و نيز طرحهاي درختي همانند قاليچه هاي اصفهان از جمله طرحهاي مورد نظري است که بيشترين توليدات را بخود اختصاص مي دهد. نقشهاي کومه اي (درختي، حيواني، بوته اي) و شاه عباسي گل فرنگ به لحاظ امکاناتي که طرح و رنگ آميزي آنها دارد از زيبايي چشمگير و رنگهاي بديع بهره مندند.
    طرح قاليهاي شکارگاهي نيز گر چه از اصفهان نشأت گرفته است، ليکن نمونه هاي فراواني از اين طرح را در قاليهاي ابريشم بافت قم مي توان مشاهده نمود و بالاخره با توجه به تنوع نقوش و مهارتي که در بافنده قم سراغ داريم تعجبي نخواهد داشت اگر شاهد توليد طرح هايي هندسي و نيمه هندسي در بافته هاي اين منطقه باشيم. لذا بافت طرحهايي هندسي همانند قاليهاي قفقاز و نقشهاي هراتي موسوم به ماهي درهم که در مداليوني چند ضلعي متن قالي قم را بخود اختصاص مي دهند، گهگاه تعجب بيننده را که همواره به اصالت طرحهاي هر منطقه مي انديشيده است بر مي انگيزد.
    بافندگان قمي، ترجيح مي دهند که دلپذيرترين طرحهاي ساير مراکز قاليبافي ايران را که در مرور زمان مطلوب و مقبول طبع همگان واقع شده اند با مختصر تغييراتي ببافند. اگر فرشهاي آن با قاليهاو قاليچه هاي اصفهان و کاشان به لحاظ مشابهت نقشه اشتباه شوند زياد مهم به نظر نمي آيد. بطور کلي مي توان طرحهاي رايج در قاليهاي قم را در موارد زير خلاصه کرد:
    بندي خشتي (موزاييکي بختياري)، بته اي، درختي، شکارگاه، هندسي جوشقاني، شاه عباسي، لچک ترنج، شاه عباسي افشان، محرمات، ترنجي کف ساده، بندي کتيبه اي، محرابي، گل فرنگ و ضل السلطاني، محتشم و خشتي.
    طرحهاي بوته ميري مکرر، نسبت به طرح گلدان رايج ترند. بسياري از قطعات نيز داراي مدال مرکزي و طرحهاي گوناگون در کناره و گوشه ها هستند.
    قالي هاي قم از طريق رنگ هاي روشن زمينه آن (سفيد عاجي، کرم، زرد) قابل تشخيص هستند که عموماً، اين زمينه عاري از ترنج ها و لچک ها مي باشد. هر چند که نقش آنها در موضوعاتي که ارائه مي کنند،داراي پاره اي نا استواري ها و تغييرپذيري ها مي باشد لکن در اکثر موارد معرف دو نوع نقش است: يکي از اين دو نقش، سرو کوچک استليزه شده، يعني بته که گاهي مواقع بطور غلط آنرا نقش کاشمر مي نامند، و نقش ديگر ظن السلطاني است. اين نقش عبارت است از گلدان مملو از گلي که پرندگان کوچک و زيبايي در بالاي آن پرواز مي کنند.
    ندرتاً به قالي هايي از قم بر مي خوريم که داراي مجموعه اي از سروهاي واقعي در بين گياهان و درختان گل دار هستند و از روي طرح هاي لطيف و ظريفي که دو تخته فرش ابريشمين و قديمي مقبره شاه عباس را در قم نقشين کرده اند، تقليد شده است.

    - رنگ بندي
    صنعت قاليبافي قم همواره به استفاده از رنگهاي زيبا و چشم نواز مشهور بوده است. تعداد رنگهاي مصرفي در فرش قم، ابتدا محدود به چهار الي 6 رنگ بوده است اما به موازات تکامل طرح هاي اوليه فرش، تعداد رنگها نيز در فرش قم افزايش يافته است.
    در سالهاي اخير رنگهاي اصلي فرش قم را 16 رنگ بشرح ذيل تشکيل داده اند:
     لاکي روشن و تيره – سرمه اي- کرم روشن و تيره – نخودي – بژ – قهوه اي سوخته و روشن – آبي روشن و سير – مشکي – خاکي – طلايي و مسي
    افزايش تنوع در طرح هاي فرش قم و تحولاتي که اخيراً در طراحي فرش اين استان بوقوع پيوسته است تعداد رنگهاي مصرفي در فرشهاي قم را به ميزان قابل ملاحظه اي افزايش داده است. به گونه اي که در حال حاضر فرشهايي با بيشتر از 40 رنگ مشخص و متمايز طراحي و بافته مي شوند. اين رنگها عبارتند از:
    سفيد برفي، سفيد شيري، مشکي، سرمه اي، بژ روشن، بژ سير، خاکي روشن، خاکي سير، آبي نفتي، آبي روشن، آبي فيروزه اي، آبي الماسي، سبز يشمي، سبز سيدي، سبز ساق چناري، سبز سدري، سوخته اي، دارچيني روشن، دارچيني سير، مله اي شتري، مله اي زيتوني، گوجه اي ، طوسي سير، طوسي روشن، کرم کاهي، کرم شسته، مسي سير، مسي روشن، مسي پوست پيازي، قهوه اي سير، قهوه اي روشن
    

    - رنگرزي
     کارگاههاي رنگرزي اين شهرستان سابقاً کليه رنگهاي مورد نياز خود را از گياهان رنگزاي محلي تأمين نموده و بعضاً نيز از مواد طبيعي ديگري مانند نيل و قرمز دانه و روناس که در منطقه بعمل نمي آمد استفاده مي نمودند. اما در سالهاي اخيرعلاوه بر بکارگيري مواد اوليه طبيعي و گياهان رنگزا از رنگهاي شيميايي کرومي – اسيدي راکتيو و ساير رنگهاي مرغوب و مقاوم نيز به شيوه علمي استفاده مي نمايند.
    مواد اوليه رنگزاي طبيعي که از ديرباز بطور سنتي در شهرستان قم مورد استفاده بوده اند عبارتند از:
    • پوست انار: از اين ماده که در استان قم بوفور يافت مي شود به صورت خشک و پودر شده براي تهيه رنگ زرد تيره – کرم و نخودي استفاده مي گردد.
    • پوست گردو: رنگ شتري و قهوه اي مي دهد و ضمن مخلوط شدن با زاج سياه، رنگ سياه توليد مي کند.
    • برگ مو: از اين ماده مشتقات رنگ زرد بدست مي آيد.
    • کاه: براي تهيه رنگ زرد و کرم مورد استفاده قرار مي گيرد.
    • سماق: اين ماده اگر با سولفات مس مخلوط شود رنگ بنفش تيره مايل به قهوه اي مي دهد.
    • نيل: از اين ماده که قبلاً به صورت گياه کشت مي شده ولي امروزه به صورت نيل صنعتي توليد مي گردد رنگ سرمه اي و مشتقات رنگي آبي بدست مي آيد.
    • پوست درخت بلوط: براي تهيه رنگ هاي قهوه اي و شتري مورد استفاده قرار مي گيرد.
    • روناس: گياهي است خودرو که ماده رنگي در ريشه آن نهفته است و براي بدست آوردن رنگهاي قرمز آجري تا قرمز تيره مصرف مي شود.
    • اسپرک: از اين گياه که داراي ماده رنگي زرد رنگ است در ترکيب با نيل، رنگ سبز بدست مي آيد.
    • قرمز دانه: اين ماده که در محل به نام لاک نيز مشهور است از بدن حشره اي خاص بدست مي آيد و براي تهيه رنگ لاکي مورد استفاده مي باشد.
    مواد رنگزاي طبيعي فوق (که توأم با نمکهاي فلزي خاصي که اصطلاحاً دندانه مي شوند مورد استفاده قرار مي گيرند) رنگهاي باثباتي را بوجود مي آورند که به مرور زمان ملايم تر و دلپذيرتر مي گردند.

    
    - ابعاد
     با توجه باينکه قم، شهري زيارتي بوده و پس از مشهد مهمترين شهر مقدس ايران است و از طرف ديگري سجاده جايگاه ويژه اي در ره آوردها و تحفه هاي سفرهاي زيارتي ايرانيان دارد لذا کارگاههاي قاليبافي که به توليد سجاده اشتغال دارند در اين شهر، توسعه قابل توجهي يافته اند. با توجه به مطلب فوق و ساير ابعاد رايج در قم مي توان طيف قاليهاي قمي را به 4 بخش زير از لحاظ ابعاد تقسيم نمود:
    • الف) قاليچه هاي سجاده اي که معمولاً در اندازه 20/2×50/1 متربافته مي شوند.
    • ب) قالي: اندازه قاليهاي قم معمولاً 3×2و5/3 ×5/2 و4×3 متر اين قاليها براي فرش کردن اتاقها و سالنهاي بزرگ به کار گرفته مي شوند.
    • ج) کناره: براي فرش کردن راهروها و راه پله ها از اين نوع فرش استفاده مي گردد. عرض کناره ها بين 50 تا 100 سانتي متر و درازاي آنها بين 2 تا 6 متر مي باشد.
    • د) بيشترين ميزان توليد فرش قم از نوع قاليچه مي باشد. قاليچه ها کاربرد وسيعي در تزئين و دکوراسيون اتاقها و سالنهاي پذيرايي دارند.

    
    - توزيع جعرافيايي
    
    - وضعيت فعلي
    براساس آمارگيري صنعت و معدن که در سال 1373 شمسي انجام شده است، در استان قم 3163 واحد کارگاه قاليبافي داير مي باشد. اکثريت اين کارگاهها در مرکز استان مستقر بوده و تعداد محدودي نيز در بخشهاي تابعه مشغول فعاليت هستند. کارگاههاي قاليبافي اين استان با وجوديکه بين 1 تا 3 نفر قاليباف دارند نظام کارگاهي آنها با روشهاي کارگاههاي بزرگ قاليبافي مشابه است.
    علاوه بر اين واحدها ، کارگاههاي خانگي زيادي نيز در شهرستان قم و روستاهاي اطراف آن وجود دارند. امروزه فرش قم در بازارهاي جهاني به بافت ظريف و طرح اصل و رنگ آميزي متين و زيبا شهرت يافته است. شهرت و مقبوليت فرش قم به گونه اي است که حتي قاليبافان کشورهايي نظير هند و پاکستان و چين از طرح هاي آن اقتباس نموده و فرشهاي کپي شده را روانه بازار نموده اند.
    علاوه بر شعبه شرکت سهامي فرش ايران، سازمان صنايع دستي و تجار عمده اي که فعاليتهاي ارزنده اي در صنعت فرش قم دارند، سازمان جهاد سازندگي استان قم در سالهاي اخير اقدامات مؤثري در پيشرفت صنعت فرش بعمل آورده و در اين راستا تعداد 8 شرکت تعاوني و اتحاديه فرش را داير نموده و با تحت پوشش قرار دادن متجاوز از 4000 کارگاه قاليبافي خانگي، بزرگترين سازماندهي موجود در صنعت فرش قم را بوجود آورده است. اين تشکل ها عبارتند از:
;• اتحاديه تعاونيهاي فرش دستباف روستايي استان قم
;• شرکت تعاوني فرش روستايي گلبافت قم
;• شرکت تعاوني فرش روستايي کهک
;• شرکت تعاوني فرش روستايي قنوات
شرکت تعاوني فرش روستايي دستجرد
;• شرکت تعاوني فرش روستايي قاهان
;• شرکت تعاوني فرش روستايي گازران
;• شرکت تعاوني فرش روستايي قمرود

; از جمله اقدامات اين شرکتها تهيه نقشه و مواد اوليه مرغوب، اعمال نظارت فني بر بافت دقيق فرشها و نيز خريداري فرش از بافندگان عضو و عرضه آن به بازارهاي داخل و خارج از کشور مي باشد.
;در شهرستان قم بازار معروفي وجود دارد که از قدمت زياد و معماري زيبايي برخوردار است. اين بازار محل تجمع جمع کثيري از تجار فرش، طراحان، رنگرزان، استادان چله کشي و قاليبافي، رفوگران و پرداخت کاران فرش قم بوده و مرکز بزرگي براي هدايت و راهبرد صنعت فرش قم بشمار ميرود.


;بافندگان فرشهاي بسيار نفيس قم از وضع و ترکيب فرشهاي کلاسيک سالهاي 1069-979 هجري شمسي الهام گرفته اند. قالي مقابل هم يکي از آن فرشهاي نفيس ميباشد. نقش گلدار آن برروي زمينه اي پسته اي رنگ که چندان در فرش ديده نميشود با برازندگي خاصي نمايان است. حاشيه شاخ و برگ داري که اين قالي را بحد کمال خود ميرساند، نشانه ايست از برتري هنري که اين شهر بدون سنت ديرينه قاليبافي کسب کرده است.


منابع و مآخذ
    • اشنبرنر، اريک، قاليها و قاليچه هاي شهري و روستايي ايران، جمشيد تولايي و محمد رضا نصيري، تهران، يساولي، 1374
;• دانشگر، احمد، فرهنگ جامع فرش يادواره دانشنامه ، تهران، نشر دي، 1372
;• نصيري، محمد جواد، سيري در هنر قاليبافي ايران، تهران، مؤلف، 1374
;• هانگلدين، آرمن، قاليهاي ايراني، اصغر کريمي، تهران، فرهنگسرا، 1375
• يساولي، جواد، مقدمه اي بر شناخت قالي ايران، تهران، فرهنگسرا، 1370
;• قالي ايران شاهکار هنر، سازمان اتکا
    • نشريه قم نگين فرش دستباف ايران، سازمان جهاد سازندگي قم

2006 © Persian Hand woven Carpet Association - All Rights Reserved

کليه حقوق متعلق به سايت اطلاع رساني فرش ايران است
نقل مطالب به هر شکل تنها با ذکر عنوان و نشاني سايت مجاز است
CARPETOUR.COM   2000-2008 All Rights Reserved.