تحقيقي در سير تحول نقش ماهي در فرش





نوشته سرکار خانم زهرا تيموری
زير نظر استادعبدالله احراري



طرح ماهي درهم يکي از مهم ترين و در عين حال فراگيرترين طرح هاي قالي ايران است. اين طرح در بيشتر مناطق قاليبافي کشور استفاده شده و در بازارهاي جهان فرش نيز همواره مورد استقبال قرار گرفته است، درحال حاضر بافندگان فرش دستباف استانهاي خراسان جنوبي ،همدان، آذربايجان شرقي ، مرکزي، فارس و... از طرح ماهي درهم به عنوان نقشه فرش استفاده مي نمايند

تحقيقي در سير تحول نقش ماهي در فرش


  چکيده مقاله:
    طرح ماهي درهم يکي از مهم ترين و در عين حال فراگيرترين طرح هاي قالي ايران است. اين طرح در بيشتر مناطق قاليبافي کشور استفاده شده و در بازارهاي جهان فرش نيز همواره مورد استقبال قرار گرفته است، درحال حاضر بافندگان فرش دستباف استانهاي خراسان جنوبي ،همدان، آذربايجان شرقي ، مرکزي، فارس و... از طرح ماهي درهم به عنوان نقشه فرش استفاده مي نمايند که در هر يک از مناطق فوق داراي ويژگي هاي خاص از لحاظ نقشمايه هاي کاربردي اندازه واگيره، حواشي کاربردي رنگبندي و بالاخره سبک نقشه از نظر شکسته يا گردان مي باشد.
    
    در اين مقاله تلاش گرديده اولآ ريشه هاي تاريخي و نمادين طرح فوق و ارتباط آن با آيين مهر ميترا و نمادهايي همچون ماه، ماهي و زمين مورد بررسي قرار گيرد. ثانيآ هر يک از گونه هاي رايج ماهي در هم در مناطق مختلف کشور آنا ليز شده و با يکديگر مورد مقايسه قرار گرفته اند ، ثالثآ در اين مقايسه تاثيرات اقليم ، جغرافيا ، فرهنگ ، اعتقادات و پتانسيلهاي بالقوه موجود در هر يک از مناطق در خصوص فرشبافي بر طرح ماهي درهم تجزيه و تحليل شده است .
    
    مقاله دستاوردهاي بسيار خوبي در خصوص شناسايي، ريشه يابي گونه هاي مختلف طرح ماهي درهم و علل شکل گيري گونه هاي مختلف اين طرح داشته است.
    
    
    واژگان کليدي:
    طرح ، نقشه ، ماهي در هم ، قالي
    
    
    مقدمه
    انسان کمال طلب همواره در جستجوي سعادت و جاودانگي، به انواع روش ها دست يازيده تا عطش وجودي خود را بنشاند چنانکه همه ي انسان ها به دنبال سعادت و جاودانگي اند و هر کس مي خواهد به طريقي به آن برسد . يکي ازروش هايي که در قديم جهت جاودانگي مرسوم بوده است کشيدن نقش هاي حيوانات به خصوص اعضاي بدني آنها مي باشد و اين عمل نشان دهنده قدرت و سعادت وبه منظور تسخير روح حيوان صورت مي گرفته است تا بدين صورت ميل به جاودانگي و کمال خواهي خويش را به آيندگان نشان دهد.
    پيشرفت بشر تا بدانجا رسيد تا بتواند اين طرح ها را از روي ديوارهاي غارها بر روي زير انداز خود همراه با ظرافت بيشتري پياده نمايد.
    
    يک دسته بسيار مهم از طرح هاي ايراني را که تقريبآ در سراسر ايران پراکنده است با نام هراتي و نام جديدتر و محدودتر ماهي در هم مي شناسند . اصطلاح هراتي ازآنجا پيدا شده است که اين طرح در دوره تيموري و در هرات رواج فراوان يافت و تعداد زيادي طرح شاهانه، چه درفرش و چه در معماري، با اين طرح شکل گرفت.
    اصطلاح ماهي در هم عاميانه است و نمي دانيم در چه زماني پيدا شده است، ماهي در هم شکل ويژه اي از هراتي است .
    
    اساس طرح هراتي و گونه اي از ماهي در هم عبارت از دو ماهي و گل گردي (معمولآ هشت پر) در ميان آن
     مي باشد . بديهي است در دوره اسلامي ماهي ها به برگ شباهت يافته اند چرا که در دوره اسلامي بر روي فرش و امثال آن نقش واقعي از بين برده اند تا مبادا در نماز، سجده به آن نقش يا موجود کنند، مخصوصآ اهل تسنن بر روي فرش و امثال آن که نقش واقعي انسان و حيوان داشته باشند نماز نمي گذارند، در واقع گل وسط هم چهره انسان بوده است که به يک گل گرد تبديل يافته است.
    
    بنياد طرح هراتي را در آيين مهر (ميترائيسم) يافته ايم ناچار آن را به طور خلاصه بررسي مي کنيم.
    
    درآيين مهر، ميتره / ميترا درون آب متولد شده است، به همين دليل در آثار اين آيين، مهر را به صورت کودکي بر روي نيلوفر آبي تصوير مي کنند. (شکل 1)
    
    

    
    دو ماهي يا دو دلفين مهر را از آب بيرون مي آورند، مجسمه اي از مهر باقي است که دو ماهي يا دو دلفين را در دو طرف چهره او نشان مي دهند . تعداد زيادي مجسمه باقي است که زني عريان را با يک ماهي يا دلفين نشان
     مي دهند که همه اينها چهره هاي مختلف همان اسطوره اند، همان دو ماهي و چهره است که بنياد طرح هراتي شذه است .
    در يک مينياتور بازمانده از دوره تيموري دو ماهي را در دو طرف سر مردي ملاحظه مي کنيم ، اين نشان ميدهد که تا اين دوره گوشه هايي از اساطير آيين مهر در ميان مردم زنده بوده است و به احتمال بسيار قوي هنرمندان ايران در قرن نهم هجري با بنياد طرح هراتي آشنايي داشتند و فرشهايي هم با همين نقش وجود دارد.
    
    ماهي هاي هراتي در دوره تيموري فروان بر روي فرش و در ترکيب با عناصر ديگري مثل ختايي، اسليمي،
     برگ باد زني، نيلوفر آبي ( شاه عباسي دوره هاي بعد)، گل، برگ، غنچه، برهم سوار و... به کار گرفته شده و فرش هاي هراتي دوره ي تيموري را ساخت که متـﺃسفانه از آن ها تنها يکي - دو قطعه مشکوک مانده است ، اما هراتي ها ي هرات و اصفهان که در دوره ي صفوي بافته شده است نسبتا˝ زياد و به اندازه کافي باقي است که گوياي انواع نقشه هاي هراتي مي باشد.
     در اين نقشه ها بيش از همه در حاشيه است که ماهي هاي هراتي خود را نشان مي دهد و در متن بسيار کم ديده ميشود.
     اثر آئين مهر را به شکل ديگري هم در فرش ايران مي توان ديد و آن در حاشيه بسيار معروفي است که در هر گوشه ايران نامي دارد ، اما مناسب ترين نام در فارس به کار مي رود و آن " دو سکومي" يا " دو ستکامي " به معني جام شراب است . (شکل 2)
    
    در اين نقش که اغلب در حاشيه فرش ها به کار ميرود دو برگ در دو طرف يک جام تصوير مي شود اين دو برگ پهن نمادي از همان دو دلفين يا دو ماهي است که در نقوش هراتي از آن سخن گفته و جام نيز نماد آئين مهر است و به اين ترتيب اين نقش يا حاشيه دوستکامي هم از آئين مهر بر روي فرش ايران يادگار مانده است.
    
    
     ميترا در اسطوره
    هراتي از جمله نقوشي است که ريشه در تاريخ و ايران باستان دارد . بر اساس مطالعات انجام شده بر روي آثار موجود ، اين نقش از اواخر دوره تيموري و در تمام دوران صفوي مورد استفاده بافندگان قرار داشته و بعد ها نيز
    تاثير عميقي بر تعدادي از نقشه هاي ايراني داشته است . معروف ترين و يکي از انواع نقش هراتي به ماهي در هم شهرت يافته است که البته اين امر فقط بيان کننده رواج اين نقش در هرات و در دوره تيموريان است ، به ويژه آنکه طراحان مکتب هرات آن را به شکل دلخواه در آورده اند . بنياد نقشه هاي هراتي دو برگ خميده مي باشند که گل بزرگي مانند يک گل شاه عباسي يا گل نيلوفر را در ميان گرفته است. شواهدي موجود است که آن دو برگ اساسا˝ دو ماهي بوده اند و بعدا˝ تبديل به دو برگ شده اند و نام ماهي در هم نيز همين گفته را تاکيد مي کند ، اما براي يافتن نخستين نقش از اين نوع و خاستگاهخ اوليه آن بايد به مطالعات تاريخي اقدام نمود و در جريان تاريخ به عقب بازگشت .
    مطالعات تاريخي نشان مي دهد که نقش هراتي هم به ايران باستان و آئين مهررهنمون مي شود که در آن برخي روايات و مناسک و آثار با آب ارتباط دارد .
    در برخي از آثار مهري نشان داده مي شود که مهر در آب متولد شده است و مجسمه هايي که در اين زمينه موجود است مهر را با مادرش که پيکر برهنه اي دارد نشان مي دهد.
    مهر درآب متولد مي شود و روي يک گل نيلوفر قرار مي گيرد و به همين دليل است که بعدها نيلوفر آبي تبديل به شاه عباسي شده است و جايگاه خاصي را در نقوش سنتي مابه ويژه نقشه هاي فرش يافته است.
    مهر را ماهي از آب بيرون مي آورد و اين ماهي احتمالا˝ دلفين است( يعني يک ماهي بزرگ ).
    در نقشه هاي ايراني به ويژه در ماهي در هم ها نيز ماهي را به صورت بزرگ به تصوير مي کشند که اين ماهي در واقع همان دلفين است. در تعدادي از آثار ملي مادري به همراه يک دلفين و در عده اي ديگر مادرو کودکي به همراه دلفين ديده مي شود. به اين ترتيب ريشه اصلي نقشه هاي هراتي پيدا مي شود. (شکل 4)
    
    
    براي آشنايي بيشتر با اعتقادات اين مذهب لازم است اضافه شود که يکي از اساتيد که به لحاظ اسطوره شناسي طرح هاي مختلف، پايان نامه اي ارائه داده بود که در خصوص اين طرح اين گونه بيان مي کند که در ايران ما از دوران مهر پرستي بيشتر ماهي مکتوب و فقط يک نقش برجسته دارد، در غرب ما بيشتر با تنديس ها و نقش هاي برجسته مربوط به اين آيين روبرو هستيم که اين تنديس ها مهر را در هيبت نوجواني نشان مي دهد که از دل يک صخره خارج شده که در يک دست دشنه اي دارد و در دست ديگر مشعل نوري که دنيا را به وسيله ي آن نوراني مي کند دارد و اين همان دشنه اي مي باشد که بعدها به وسيله آن گاو اسطورهاي را قرباني مي کند خون آن که نماد پليدي است دنيا را در بر ميگيرد و مهر زمين را از اين پليدي پاک مي کند و زمين براي حضور زن و مرد آماده مي شود ، تا اينکه زماني مي رسد که مهر به عالم بالا صعود مي کند و مهر همواره همراه با طلوع خورشيد در زمين ظاهر مي شود . از اين رو بعدها خورشيد نماد و ياد آورنده مهر مي شود که هر دو به ترتيب نمادي از آب و برکت خواهي هستند ، همچنين در جاي ديگري آمده است مهر از مادرش که از آب درياچه هامون بار برداشته بود در آب دريا متولد مي شود و مادرش او را بر روي گل نيلوفرکه نمادي از عشق مي باشد قرار
     مي دهد ، گل نيلوفر داراي دو نوع نر و ماده مي باشد که گل ماده بر روي آب است و گل نر در اعماق دريا و براي اينکه جفتگيري کند گل نر بايد از ساقه خود جدا شود و به سطح آب برود و بعد از بارور کردن گل ماده، گل نر از بين مي رود ، و بعد از آن دلفين که بزرگترين ماهي و داراي بيشترين شباهت به انسان از لحاظ احساسات مي باشدمهر را به خشکي مي رساند .
    دلفين نماينده ماهي ها و نمادي از باران خواهي و برکت از جانب درياست که فرم دو برگ که قبلا˝ تصوير ماهي بوده نشان دهنده ي همان دلفين است و گل وسط تغيير شکل يافته همان گل نيلوفر است .
    
    افتخار تحقيق و جمع اوري متون مربوط به ميترا ( در حالي که مشغول قرباني کردن گاو است ) از آن پروفسور لمل است . نقطه آغاز عقيده اقاي لمل، لفظ سوما ( با هوما مقايسه شود) است که به نظر ايشان خداي زندگي است . اين خدا درواقع تجسم باران است که از ماه به زمين مي ريزد و باعث رشد گياهان مي شود و غذاي انسان و حيوان را فراهم مي آورد . نزد موجودات نرينه شيره نباتات تبديل به دانه مي شود و نزد موجودات مادينه تبديل به شير .
    با مرگ موجود زنده ، جوهر حيات به ماه بر ميگردد . وقتي ماه کامل مي شود سوما همچون شرابي که در ساقر ريزند در ماه ريخته مي شود پس سوما آب زندگاني است و خدايان هر بار از آن مي نوشند . ۵
    
    با توجه به تحقيق پروفسور لمل ،ميتراييسم ها معتقد به سوما يا هوما هستند که به نظر آن ها خداي زندگي است و اين خدا تجسم باران است که از ماه به زمين مي ريزد و باعث رشد گياهان و موجودات زنده مي شود و با مرگ موجود زنده دوباره به ماه باز مي گردد. در بررسي فرم ظاهري اين طرح ها به نوعي به اين اعتقاد ميتراييسم ها نزديک مي شويم . گويي اين طرح بر اساس همين اعتقاد آنها ايجاد شده يعني اگر فرم برگ را ماه در نظر بگيريم و فرم حوض يا نيلوفر را زمين در نظر بگيريم (مربع يا لوزي نماد زمين بوده) و با توجه به اينکه مردم مناطق کويري عموما˝ داراي آب و هوا و وضعيت جغرافيايي نسبتا˝ خشکي هستند ، مي توان اين اعتقاد آن ها را به صورت قصه وار در کل متن به وضوح ببينم و اين که طرح با تکرار اين واگيره ها مي خواسته تکرار اين عمل تناسخ و مايع جاودانگي را به بيننده القاء کند که البته اين فقط يک نظريه شخصي بوده است .
    
    

    
    نقش ماهي در هم در فرش مناطق مختلف
    تبديل نقشها ي ماهي به گل و برگ پس از اسلام انجام شد و از اين زمان بوده است که بافندگان از آوردن نقش حيوانات در فرش امتناع کرده اند .۶
    نوعي از طرح هراتي که بيشتر در هند نفوذ داشته گل و تاک انگور پيچ پيچ است که در اطراف گل ها ي شاه عباسي کشيده شده است که در واقع گلي مي باشد که به دور آن حلقه مدور يا بيضي شکلي از برگ دارد . در اين نقش ماهي يا گل هاي شبيه ماهي هم هست که به برگ تا شده درخت خرما (نخل) که نوک آن به يک طرف متمايل است شبيه مي باشد .
    طرح ماهي داراي انواعي است که از جمله آن مي توان ريزه ماهي- سگ ماهي – ماهي در هم- ماهي زنبوري- ماهي سنه- ماهي فراهان- ماهي هرات را نام برد.
    طرح هراتي : طرحي است عمومي که در اغلب مراکز فرش بافي ايران به نام " ماهي " آن را مي با فند نماي اين طرح بر اشکال چند ضلعي که در اطراف آ ن ماهي يا گل هاي ريز، نقش بسته، گذاشته شده است . در نواحي همدان، سنندج ، طرح هراتي به نام ماهي زنبوري ، بافته مي شود و نيز بافت آن در شهرهاي مشهد ، قاين ، يزد، بيجار، و حتي ميان قبايل بلوچ ، فراهان و چادرنشينان فارس رواج دارد .
    طرح هراتي در غرب ايران با نگاره هاي اصلي گل الماسي مانند که در چهار سوي آن ۴ برگ يا ماهي، تزئين يافته و در شرق اين سرزمين به شکل لوزي که تصويري از حوض را نشان مي دهد و برگ ها اطراف آن را فرا گرفته، بافته مي شود.
    حاشيه فرش هاي با طرح هراتي به طور معمول با شکلي شبيه لاک پشت که در آ ذربايجان آن را سماور
     مي نامند فراهم مي شود در برخي موارد حاشيه فرش ها ، طرح بوته ماهي است. (شکل7)
    در اراک که اين طرح بيشتر در آ ن جا متدوال است آن را در هزاران قالي که بهاي آن متوسط است مي توان مشاهده کرد، در اين ايالت در نيمه قرن اخير قالي هاي مشهور فراهان با رنگ آبي سير تهيه گشت و استفاده از اين نوع طرح در همدان نيز تقريبا به همين اندازه رواج دارد. (شکل8)
    
    سه چهارم فراورده هاي قالي سنه نيز داراي اين طرح است . اين طرح در شهرهاي تبريز و مشهد و قائنات و يزد و بيجار و هريس نيز رايج است ، حتي در قاليچه هاي عشايري بلوچي و فارسي مشاهده مي شود . از مدتي قبل اين طرح از مرزهاي ايران گذشته و تقريبا در کليه کشورهاي جهان که قالي تهيه مي کنند مورد تقليد قرار گرفته است . طبق يکي از سنن باستاني طرح هراتي همواره با حاشيه لاک پشتي همراه بوده و ترکيب يافته است. گرچه شکل که نام آن به اين حاشيه اطلاق گرديد ، اشاره اي است به لاک پشت ولي ساکنان فلات نيمه باير ايران با اين خزنده آبي آشنايي زيادي نداشته اند. بنابر اين ممکن است شکل اصلي اساسا لاک پشت نباشد ، در تبريز به اين حاشيه نام سماوري اطلاق کرده اند و آن را سماوري مي گويند که طرح اصلي در واقع با آن شباهت بسيار دارد و خواننده در انتخاب هريک از اين دو نام آزاد است. (شکل ۹)
    
    طراحان نقش قالي گاهي در متن فرش نقش ترنجي پوشيده از موتيف هاي متشکله اين طرح را به کار مي برند و گاهي نيز تمامي زمينه طرح را از نقش تکراري اين موتيف ها ولي بدون ترنج مي پوشانند و حاشيه و قاب فرش را به طور معمول در رنگي به طور کامل و مشخص و متضاد با متن مجسم مي سازند. (شکل 10)
    
    در شهر قائن طرح معروفي که مورد اقبال بافنده بيرجندي مي باشد طرح ماهي در هم است . نقوش اين طرح معمولا در زمينه هاي روشن فرش با فته مي شوند.
    
    در جنوب بيرجند در دهکده اي به نام مود بافندگان اين روستا با به کار بردن مقدار کمي ابريشم سفيد و يا
     فيروزه اي در پيرامون نقوش طرح به فرش هاي خود حالت بر جسته خوشايند مي دهند . طرح دلخواه آنان نيز طرح ماهي در هم يا هراتي است که مکرر بر روي فرش هاي خود مي آورند بافندگان مود و همچنين بيرجند در بسياري از مواقع فرش هاي خود را مزين به ترنج مدور و شانزده گوشه اي مي کنند و بدين گونه طرح فرش را از حالت يکنواخت که از تکرار نقش ماهي به وجود آمده بيرون مي آورند.
    
    بررسي کليه قالي هايي که در حال حاضر با نقش ماهي در هم شناخته مي شوند نيز واقعيت ديگري را مشخص مي کند وآن اين که ازشرق به غرب اندازه و ابعاد اين ماهي ها در قالي ايران به تدريج از بزرگ به کوچک مي باشد. به نحوي که بزرگ ترين نوعي ماهي هاي اين طرح را در شرق ايران به ويژه در قاين و تربت جام و تربت حيدريه مي توان ديد و کوچکترين نمونه هاي آن را در مرکز و غرب ايران يعني کردستان ديده مي شود . نمونه ي منحصر به فرد از ماهي در هم نيز البته به مقدار کم و تا همين اواخر در اطراف اراک بافته مي شده است که امروز به فراموشي سپرده شده و آن را مرغ و ماهي مي نامند . در اين نوع دو مرغ به جاي ماهي ، يا همراه با آن ها به دور يک حوض در حال حرکت هستند . بررسي هاي تاريخي نيز نشان داده است که بر روي تاجي تيگران ( ملقب به کبير ، پادشاه ارمنستان در سال هاي ۸۶-۸۹ قبل از ميلاد ) نقش دو پرنده وجود دارد که يک گل هشت پر وسط آن قرار گرفته است . اين نقش در زماني بر روي سکه نيز ضرب شده است که او اعتلاي رواج آئين مهر بوده است . (شکل11)
    
    

    
    آناليز طرح هاي مناطق مختلف
    در مورد آناليز منطقه هاي مورد بررسي بايد گفت که از شرق کشور به غرب کشورانجام شده است.
    از هر منطقه يک فرش مورد بررسي قرار گرفته است. بايد بيان کرد که در هر منطقه نمونه هاي مختلفي از طرح ماهي در هم با رنگبندي هاي متفاوت ديده مي شود که سعي شده طرح هاي ماهي در همي انتخاب شود که بيشتر در آن منطقه بافته شده است .
    
    منطقه هاي مورد بررسي به ترتيب عبارتند از بلوچ ، بيرجند ، همدان ، ملاير ، قشقايي ، بيجار، تبريز
    
     آناليز فرش هاي مورد نظردر چند مرحله مي باشد که در زير مراحل آن بيان شده است:
    ١ – تصويري از فرش
    ۲ – طرحي از متن و حاشيه
    ۳ – طرحي هندسي و به اصطلاح طرحي کلي از فرش
    ۴ – طرحي از ماهي هاي فرش مورد نظر
    
    
آناليز طرح سالارخاني بلوچ
آناليز طرح سالارخاني بلوچ

    
    بررسي شکل١۲
    بررسي شکل ١۲مربوط به فرش سالارخاني بلوچ مي باشد.
    در بررسي اين فرش در ابتدا طرح نسبتاً کاملي از متن و حاشيه شکل ١١و ١۲ در تصوير ١۴و ١۳ کشيده شده که گل هاي فرش مورد نظر با دايره در شکل ١۳ و١۴ نمايش داده شده است .
    در وسط متن لوزي هاي بزرگتر دندانه دار و لوزي هاي کوچک تر بدون دندانه طراحي شده است . در مرکز اين لوزي ها گل مي باشد که به صورت دايره ديده مي شود.
     در شکل ١۵حرکت ماهي ها به دور گل دايره وار و در امتداد هم مي باشند. ماهي ها به شکل فلش طراحي شده است که جهت حرکت را نشان مي دهد .
    همان طور که در شکل ١۴ و ١۵ ديده مي شود سه گل در يک راستا بين ماهي ها وجود دارد که از يک طرف منتهي به لوزي هاي وسطي طرح و از طرف ديگر منتهي به يک رديف گل در کناره ها مي شود .
    معمولاًماهي ها توسط خطوطي به لوزي بزرگتر متصل مي شود يا مانند طرح شکل ١۴ فقط ماهي توسط گل يا باله در پشتش به لوزي بزرگتر که داراي دندانه مي باشد اشاره دارد .
    در اين طرح لوزي هاي کوچکتر که دندانه ندارند توسط خطوطي موازي به مربع اطراف وصل شده است .
    لوزي کوچکتر و بزرگتر نيز توسط گل يا خطوط موازي با هم در ارتباط هستند .
    حاشيه اصلي طرح مورد نظر به صورت واگيره اي از لوزي هاي دندانه دار مي باشد .
    
    
    نماد هاي به کار برده شده :
    لوزي نمادي از باروري جنس ماده و ماهي نمادي از باروري جنس نر ، حيات و زندگي است و مظهر فراواني، آباداني و تازگي است .
    طرح متن و حاشيه در واقع باروري و حاصلخيزي ، حيات و آباداني را نشان مي دهد که با تکرار آن انسان خواستار دوام آن مي باشد که اشاره به دوام نسل دارد.
    شکل ماهي ها هم در اين طرح جالب مي باشند . ماهي ها به صورت شکل هندسي شکسته که بر روي پشت آن چند باله يا گل وجود دارد .
    با توجه به رجشمار گفته شده و منطقه بافت که طرح هاي آن اکثراً هندسي است ابعاد ماهي ها درشت
    مي باشد. در شکل ١۶ نمونه اي از اين ماهي ديده مي شود.
    
    
آناليز طرح بيرجند
آناليز طرح بيرجند

    
    بررسي شکل ١۷
    شکل ١۷ نقشه نسبتاً کامل اين ريزه ماهي بيرجند را نشان مي دهد . در شکل ١۸ طرح کلي اين ريزه ماهي ترسيم شده در اين نوع طرح يک واگيره به صورت تکرار وجود دارد که در متن اصلي است و طرح متن با ترنج آن متفاوت مي باشد . نوع خاص لچک باعث ايجاد فرم خاصي در طرح کلي شده که اين طرح را از يکنواختي خارج ساخته است.
     در شکل ١۹ سعي شده نماي کلي از اين نوع طرح ترسيم شود که اين طرح نشان مي دهد براي بافت اين نوع طرح فقط يک واگيره متني و واگيره حاشيه اي و طرح ترنج و لچک لازم مي باشد و بقيه ي کار در هنگام بافت انجام مي شود. همچنين فضا بندي موجو در اين نوع فرش نيز توسط اين فرم هاي هندسي مشخص شده است.
    در شکل ١۸ و ١۹ گل ها به فرم دايره طراحي شده است .نحوه ي قرار گرفتن گل ها در آن به صورت ضربدري ودر راستا هاي عمودي و افقي ديده مي شوند .
    واگيره موجود در شکل ۲١ در اثر تکرار، تشکيل يک لوزي مي دهد که ماهي ها در اطراف لوزي به صورت دو به دو به دور يک گل در حرکت مي باشند که مي توان گفت در اطراف هر لوزي حدود چهار ماهي وجود دارد . در درون اين واگيره علاوه بر ماهي و گل مرکزي گل هاي کوچکتري در اطراف گل مرکزي ديده مي شود.
     در شکل ۲۰ ماهي ها به صورت فلش و گل به صورت دايره طراحي شده است اين تصوير جهت حرکت ماهي ها را در امتداد يکديگر به صورت دايره وارنشان مي دهد که به دور گل مرکزي در حرکت مي باشند.
     فرم ماهي اين نوع فرش در شکل ۲۲ ترسيم شده است درسر اين نوع ماهي طرح مثلثي شکلي ديده
     مي شود که حرکت دايره شکل اين ماهي را به خوبي نشان ميدهد. سر ماهي اين طرح با کمي فاصله از مثلث و به کمک يک ساقه ي برگ دار به مثلث وصل شده است .
    در اين تصوير لوزي نمادي از حوض ( يا زمين ) مي باشد و ماهي نمادي از ماه مي باشد که درفصل گذشته درمورد آنها اطلاعاتي داده شد.
    
    
آناليز طرح همدان
آناليز طرح همدان

    
    بررسي شکل ۲۳
    شکل ۲۳ يکي از فرش هاي همدان است اين فرش درشت باف داراي طرحي نسبتاً هندسي است ، اين دو امر براي
    درشت بودن طرح اين فرش کافي مي باشد . در شکل ۲۴ طرح کلي از اين فرش ترسيم شده که درشت بودن طرح را به خوبي نشان مي دهد.
    در مرکز اين فرش يک لوزي که ميتوان گفت نقش ترنج راهم دارد، ديده مي شود ، اين ترنج داراي يک گل مرکزي بزرگ مي باشد که باعث پر شدن فضاي داخل آن شده است ، در اطراف اين لوزي چهار ماهي مي باشد که توسط خطوط موازي به لوزي متصل شده است . لوزي مرکزي نيز توسط شکلهاي هندسي به گل هاي نسبتاً بزرگ بالا و پايين متصل شده و اين گل ها توسط شکل هاي هندسي احاطه شده اند. در مورد نحوه ي اتصال
    گل هاي بزرگ بالا و پايين به ماهي ها بايد گفت که اين امر توسط گل هاي کوچکتر صورت گرفته است .
    ماهي هاي اطراف لوزي به صورت دايره واربه دوره يک گل در حرکت مي باشد . در شکل ۲۵ ماهي ها به صورت فلش ترسيم شده که جهت حرکت را به خوبي نشان مي دهد ، در اين فلش ابتداي ماهي متصل به گلي
     مي باشد که ماهي به دور آن در حرکت است و انتهاي آن متصل به گل کوچکتر است .
    در۲ طرح قبلي که مورد بررسي قرار گرفت ماهي ها متصل به گلي که در اطراف آن در حرکتند نبودند.
    در اين شکل و شکل ۲۴ گل ها به صورت رديف هاي عمودي و افقي ديده مي شود در حالي که در طرح هاي قبلي گل ها به صورت اريب هم چيدمان شده بودند.
    شکل ۲۶ واگيره اصلي متن را نشان مي دهد . در واقع همين واگيره در کل متن تکرار شده است و به دليل تکرار کمي که داشته نشان مي دهد که واگيره که درشکل ۲۶ ديده مي شود واگيره بزرگي بوده است که در طرح اصلي دو بار در عرض و سه بار در طول تکرار شده است .
    در مورد طرح خود ماهي بايد گفت که قسمت دهان ماهي نسبت به بقيه ماهي ها داراي کشيدگي بيشتري مي باشد و
    خود ماهي هم داراي ابعاد نسبتاً بزرگي مي باشد . در شکل ۲۸ ماهي مربوط به اين فرش ترسيم شده است .
    
    حاشيه اين طرح به طور مجزا در شکل ۲۷ طراحي شده است اين طرح به حاشيه شکري معروف است که
     نمونه هايي از اين نوع حاشيه در شکل ١۰ وجود دارد .
    در اين نوع حاشيه ماهي ها در يک امتداد و در يک جهت مي باشند . نحوه ي قرار گرفتن ماهي ها به صورت سر هم سوار و قرينه يکديگر مي باشند.
    در حاشيه کوچک آن طرحي کوچک از بته هم ديده مي شود.
    
    
آناليز طرح ملاير
آناليز طرح ملاير

    
    بررسي شکل ۲۹
     شکل ۲۹ مربوط به فرش ملاير مي باشد . اين فرش از فرش همدان درشت باف تر و هندسي تر مي باشد ، موتيف هاي موجود در اين فرش نسبت به فرش هايي که قبلاً بررسي شده بزرگتر است در اين فرش آنچه که بيش از همه مورد توجه است فرم خاص ماهي آن مي باشد.
    
    در شکل ۳۰ طرح نسبتاً کامل اين فرش ترسيم شده که در اين طرح شکل کلي از گل ها به تصوير کشيده و در قسمتي از آن به جاي گل فرم دايره قرار داده شده که فرم ماهي در آن کامل مي باشد.
    در شکل ۳۰ دو لوزي در بالا و پايين آن طراحي شده . در سه طرف لوزي در بالا و پايين گل هاي درشت وجود دارد که گل وسطي آن درشت تر نسبت به دو گل دو طرف مي باشد. ماهي ها در اطراف لوزي توسط خط هايي موازي با دو لوزي بالا و پايين در ارتباط مي باشد .
    
    در شکل ۳١ جهت حرکت ماهي ها با فلش مشخص شده است ، در اين شکل فلش (ماهي) به دور يک گل در حرکت مي باشد ، اين حرکت به صورت دايره وار است. در مرکز اين تصوير دايره ( گل ) وجود دارد که دو گل ديگر هم در دو طرف تصوير و در همان امتداد مي باشد .
     گل مرکزي توسط خطوي مورب به شکوفه هاي اطراف متصل شده و نسبت به دو گل اطراف کوچکتر مي باشد .
    نحوه قرار گرفتن گل ها به صورت ضربدري و در راستاي افقي و عمودي است .
    
    در شکل ۳۲ واگيره مربوط به اين فرش ترسيم شده ، اين واگيره در کل فرش همين طور که در شکل ۲۹ ، ۳۰ و ۳١ ديده مي شود دو بار در عرض و دو بار در طول تکرار شده است . ابعاد اين واگيره به اندازه ي يک چهارم طرح متن مي باشد.
    
    در شکل ۳۴ فرم ماهي به طور واضح به تصوير کشيده شده که بدنه و دم ماهي داراي دندانه هاي بزرگ مي باشد . در اين تصوير آنچه که جالب توجه است قرار گرفتن گل ير پشت فقط يکي از ماهي ها مي باشد و ماهي ديگر اين گل را بر پشت خود حمل نمي کند. در مورد ماهي هاي ديگر فرش ها اين مورد که دو ماهي در حال گردش به دور گل، با هم متفاوت باشند، ديده نمي شود.
    
    در شکل ۳۳ حاشيه مربوط به اين فرش طراحي شده است . همان طور که در اين تصوير ديده مي شود دو گل متفاوت در اين تصوير هست که گلي که گرد مي باشد به دو طرح بته اي متصل شده و گل ديگر توسط اين دو فرم بته اي احاطه شده است . تکرار اين واگيره باعث ايجاد حاشيه مي شود.
    
    
فرش قشقايي
فرش قشقايي

قشقايي

    
    بررسي شکل ۳۵
    شکل۳۵ مربوط به فرش قشقايي مي باشد . اين نوع فرش داراي لچک و ترنج مي باشد . طرح اين فرش هندسي است ، فرم ساده لچک باعث شده طرح اصلي متن به صورت شش ضلعي ديده شود.
    ترنج اين فرش به صورت لوزي مي باشد که اطراف آن دندانه دار مي باشد . در کل فرش سه لوزي کوچک وجود دارد که دو لوزي در بالا و پايين فرش و سومين لوزي در داخل لوزي بزگ ( ترنج) قرار دارد، در شکل ۳۶ و ۳۷ اين گفته کاملا ً مشهود مي باشد.
    همان طور که در شکل ۳۶ و ۳۷ ديده مي شود در درون ترنج اين فرش چهار ماهي وجود دارد .
    در شکل ۳۷ جهت اين چهار ماهي با فلش مشخص شده است سر اين چهار ماهي به سمت لوزي کوچک مرکزي و جهت آن پشت به اضلاع لوزي کوچک و روبروي اضلاع لوزي بزرگتر (ترنج) مي باشد.
    در درون متن اصلي فرش علاوه بر دو لوزي موجود در بالا و پايين ترنج حدود چهار لوزي نيز در اطراف ترنج قرار دارد که رنگ آن با لوزي بالا و پايين متفاوت مي باشد و اين مطلب در شکل ( ۳۵ ، ۳۶ و ۳۷ ) ديده مي شود ، بنابراين حدود شش لوزي در متن قرار دارد .
    در شکل ۳۹ جهت حرکت ماهي ها با فلش مشخص شده است که دايره وار به دور يک گل ، در امتداد هم و به سمت لوزي هاي کوچک مي باشند. گل ها نيز به صورت اريب ، عمودي وافقي در اين شکل ديده مي شود.
    در شکل ۳۸ واگيره اصلي متن فرش طراحي شده است که در آن علاوه بر ماهي و گل ،
    شکل هاي هندسي و شکل هايي شبيه به پرنده هم ديده مي شود . اين واگيره به صورت ناقص در لچک وجود دارد.
    دراين شکل همانند ماهي هاي همدان دم ماهي به گلي که در اطراف آن در حرکت مي باشد متصل شده و سر ماهي به سمت شکل هاي هندسي سوق داده شده است .
    در شکل ۴۰ فرم کل ماهي طراحي شده است. اين ماهي شکل هندسي دارد ، درشت و داراي دندانه مي باشد. بر روي پشت اين ماهي يک نيم گل وجود دارد و دم ماهي هم به سمت داخل شکم ماهي مي باشد .
    در شکل ۳۹ حاشيه ي اين فرش ترسيم شده است .در مورد آن بايد گفت همانند حاشيه هاي شکري (شکل ١۰) داراي فرمي مارپيچ گونه است که در بالا و پايين آن به جاي ماهي، گل ها و برگ -هايي با فرم هندسي وجود دارد که اين واگيره در کل حاشيه تکرار مي شود.
    در حاشيه کوچکتر نيز گل و برگ کوچک و به صورت واگيره مي باشد.
    
    
فرش بيجار
فرش بيجار

    
    بررسي شکل ۴١
    شکل ۴١ مربوط به طرح بيجار است. فرم کلي اين طرح شبيه به فرش قشقايي مي باشد.
    در شکل ۴۲ طرح اصلي اين فرش کشيده شده است ، در مورد اين شکل بايد گفت که فرم ساده ي لچک به متن فرش، شکلي ۶ ضلعي داده است.
    در شکل ۴١ ، ۴۲ و ۴۳ فرم ترنج به صورت شش ضلعي ديده مي شود .
    طرح موجود در شکل ۴۲ اين مطلب را بيان مي کند که موتيف هاي اين طرح ريز مي باشد که اين باعث شده تعداد لوزي هاي تشکيل شده در متن و لچک زياد باشد.
    در شکل ۴۳ نحوه ي قرار گرفتن گل ها ( شکل دايره) و جهت حرکت ماهي ها مشخص
    شده است.
    در اين شکل گل ها ي کوچک و بزرگ به صورت مورب و يکي در ميان چيدمان شده که
    مي توان نحوه ي قرار گرفتن گل ها را به اين صورت نيز بيان کنيم که گلهاي بزرگ در راستاي عمودي و افقي و گل هاي کوچک نيز در راستاي عمودي و افقي قراردارد .
    
    در شکل ۴۴ فرم کلي واگيره متن ديده مي شود که با تکرار اين واگيره متن فرش بوجود مي آيد . در اين فرم کلي نحوه حرکت ماهي ها که با فلش نشان داده شده است به صورت دايره وار در اطراف گل مي باشد .
    شکل ۴۵ نشان دهنده ي واگيره اصلي مي باشد در اين تصوير پنج گل به صورت مورب در بين دو ماهي که حرکت دايره وار دارد ، قرار گرفته است.
    در دو طرف واگيره يکي از اضلاع لوزي وجود دارد که ماهي ها توسط يک خط اريب به گل مرکزي اين لوزي ها متصل شده است . مي توان اين مطلب را هم بيان کرد که در چهار طرف واگيره موجود گل وجود دارد. در انتهاي اضلاع لوزي نيز گل طراحي شده است.
    اين واگيره در متن و لچک تکرار شده است. متن و لچک توسط خط مورب و رنگ از يکديگر جدا شده و داراي طرح يکسان مي باشد.
    
    در شکل ۴۷ فرم اصلي ماهي طراحي شده است . ماهي در اين شکل به صورت برگي ريز و ظريف مي باشد .
    در شکل ۴۶ حاشيه اين فرش طراحي شده است اين حاشيه معروف به حاشيه سماوري مي باشد که به آن حاشيه هراتي هم مي گويند . در شکل ۹ انواع حاشيه هراتي نشان داده شده است . اين فرم حاشيه با موتيف اسليمي طراحي شده که بين هر دو موتيف اسليمي سه گل به صورت مورب قرارگرفته است. گل وسطي نسبت به دو گل ديگر بزرگتر است که ماهي هاي شبيه به برگ متن با حرکت دايره وار اين گل را احاطه کرده اند. د رحاشيه کوچک اين شکل نيز گل و برگ تکرار شده است .
    
    
فرش تبريز
فرش تبريز

    
آناليز طرح تبريز
آناليز طرح تبريز

    
    بررسي شکل ۴۸
    شکل ۴۸ تصويري از فرش تبريز معروف به ريزه ماهي مي باشد . در اين تصوير رنگ بندي نقش اساسي دارد چرا که رنگ موتيف ها نيز تشکيل اشکال هندسي را مي دهد .
    فرم کلي اين شکل در ذهن فرش بيجار را تداعي مي کند با اين تفاوت که طرح کلي تبريز حالت منحني دارد و واگيره موجود در آن نيز کوچکتر مي باشد .
    در اين فرش موتيف هاي موجود در متن ، لچک و ترنج يکسان مي باشد و آنچه باعث متمايز شدن
    آنها ميشود رنگ و فرم کلي است که توسط خطوط منحني ايجاد شده است.
    
    در شکل ۴۹ طرح اصلي فرش کشيده شده است . در اين شکل خطوط منحني و کنگره شکل که جدا کننده لچک و ترنج است به وضوح ديده مي شود.در لچک و ترنج، اين خطوط کنگره اي دو بار تکرار شده و باعث شده لچک و ترنج به دو قسمت تبديل شود، اين دو قسمت موجود در لچک و ترنج توسط تغيير رنگ بيشتر ديده مي شوند.(شکل۴۸)
    
    در بالا و پايين ترنج دو طرح قنديل مانند وجود دارد که از ويژگي هاي طرح تبريز مي باشد.
    در درون اين قنديل ها نيز فرم ماهي وجود دارد .( شکل ۴۸)
    
    شکل ۵۰ فرم کلي شکل ۴۸ و ۴۹ را نشان مي دهد . در اين شکل به جاي خطوط منحني خطوط مورب طراحي شده تا فضاي اصلي کار به خوبي مشخص شود .
    
    در شکل ۵١ طرح کلي واگيره ديده مي شود . در اين طرح جهت حرکت ماهي توسط فلش مشخص شده است . در چهار طرف واگيره گل ديده مي شود که دو گل که در راستاي قطر مربع ( واگيره ) مي باشد داخل لوزي است و دو گل ديگر همراه باسه گل، در راستاي بين دو ماهي قرار دارد . جهت حرکت ماهي ها هم به صورت دايره وار در اطراف گل مرکزي مي باشد.
    
    شکل ۵۲ نشان دهنده طرح اصلي واگيره است .در اين طرح نشان داده مي شود در انتهاي ضلع لوزي گل وجود دارد. ماهي هاي موجود در اين شکل توسط خطوط مورب با لوزي و گل مرکزي آن در ارتباط مي باشد . در مرکز اين واگيره نيز فرم گل گرد مي باشد .
    
    درشکل ۵۴ فرم اصلي ماهي طراحي شده که شبيه برگ مي باشد . فرم ماهي تبريزشبيه به ماهي بيجار ولي ريز تر و تعداد دندانه ي آن نيز کمتر مي باشد.
    
    شکل ۵۳ حاشيه مربوط به اين طرح را نشان مي دهد . اين حاشيه معروف به حاشيه سماوري است .در فرش بيجار نيز حاشيه اي شبيه به اين ديده مي شد ، همان طور که قبلا ً گفته شد به اين حاشيه، حاشيه ي هراتي مي گويند.( شکل ۹) موتيف هاي اين حاشيه خطوط اسليمي مي باشد که در وسط اين طرح اسليمي گل شاه عباسي قرار گرفته است . بين هر دو فرم اسليمي نيز گلي گرد وجود دارد که توسط دو برگ نسبتاً درشت که حرکت دايره وار دارد احاطه شده است .
    
    
    پاورقيها:
    1-حصوري،علي،مباني طراحي سنتي در ايران،ص43
    2-همان
    3-همان
    4-ژوله،تورج،پژوهشي در فرش ايران ص31
    5-مارتين ور ماززن،آيين ميترا،ص22
    6-دانشگر،احمد،فرهنگ جامع،ص364
    7-همان ص371
    8-سيسيل ادواردز/قالي ايران ص46
    9-همان ص 47
    10-نصيري،محمد جواد،سيري در قالي ايران
    
    
    
    منابع :
    - ژوله، تورج. پژوهشي در فرش ايران. انتشارات يساولي. چاپ اول 1381.
    - صور اسرافيل،شيرين. طراحان بزرگ فرش ايران . تهران .پيكان.1381.
    - حصوري،علي. مباني طراحي سنتي در ايران . تهران . چشمه .1381.
    - ادواردز، سيسيل. صبا، مهين دخت. قالي ايران. تهران . فرهنگسرا.1368.
    - پرهام،سيروس. دستبافتهاي عشايري و روستايي فارس . تهران .امير كبير.1371.
    نصيري،محمدجواد،سيري در قالي ايران.
    قره قوزلو/مقاله فرش بيرجند.
    مارتين ور ماززن، آيين ميترا. 


دیگر اخبار قالی ایرانی
  قالي افشان بندي - عمواوغلی - مقاله ایی از سرکار خانم عذرا یوسفی کارشناس فرش  
  قاليچه سروي طاوسي - مقاله ایی از سرکار خانم عذرا یوسفی کارشناس فرش  
  شرحی بر قالی ایران - سمیرا محمدی  
  تازیخجه ایی مختصر از قالی ایرانی- قالی ایرانی از دیروز تا به امروز  
  قالي های سوزن شیرد لهستاني يا پولونز  
  مفهوم برگ در طراحي و نقاشي قالي ايران  
  مزایا ومحدودیتهای رنگدانه های طبیعی  
 گليمي به نام شيريکي پيچ  
 نگاهي به تاريخچه فرش اصفهان  
 قالي كرمان؛ گوهري گرانبها در صنايع دستي  
 طرح بوته یا بته در دستبافته های ایران  
 آشنايي با مفاهيم فرش ايران؛ سیر تحول و تطور بوته  
 نقشمايه بُته (يا بوته)  
 دانش رنگ؛ کليات رنگرزي خامه قالی - بخش نخست  
 دانش رنگ؛ کليات رنگرزي خامه قالی - بخش دوم  
  برخی اصطلاحات فرش  
  شرايط نگهداري و انبارداري بافته  
  شناسايي گليم ايران
  آنچه گبه را گبه کرده است  
  شناسايي ورني بافی  
  گليوند؛ هنر زنان خراسان شمالي  
  گره عشق بر تار و پود زندگي- بافت قاليچه هاي تمام ابريشمي دو رو،
  شناسايي قالي هاي تيره هاى ترك گرايلى- قرائى
  شناسايي قالي هاي قم
  شناسايي قالي هاي نائین
  شناسايي قالي هاي کاشان
  شناسايي قالي هاي اصفهان
  شناسايي قالي هاي كرمان
  مروری بر زندگی حاج محمد ارجمند کرمانی
  شناسايي قالي هاي زربفت جوشقان , فرش دستباف ايران
  شناسايي قالي هاي آذربايجان شرقي -تبريز
  شناسايي فرش آذربايجان؛ بهشت بافته ايراني
  شناخت جغرافی قالی ایرانی خطه آذربایجان
  تحقيقي در سير تحول نقش ماهي در فرش
  تاریخچه فرش خراسان
  نگاهي به تاريخچه فرش عمواوغلي
  شناسايي قالي هاي خراسان ، عمواوغلي و تاريخ فرش بافي در مشهد
  خراسان و قالی آن از نگاه منابع و مواخذ مختلف فارسی
  کتاب مبانی شناخت قالی ایران
  بازارهای ایرانی  
  کاروانسراهای ایران  



سمینار و کلاسهای آموزشی پژوهشی دست اندر کاران فرش دستباف ایران در ژاپن

نمایش تصویری سمینار و کلاسهای آموزشی پژوهشی


موزه فرش های کهن ابریشم و دیگر دست بافته های ابریشمی،برای نخستین بار در ژاپن

نخستين سمینار و کارگاه آموزش عالي شناخت فرش دستباف در ژاپن با موفقیت برگزار گردید
نمایشگاه ها و سمینارهای های فرش دستباف ايران


نمایشگاه ها و سمینارهای های فرش دستباف ايران

اتاق فکر فرش ايران در ژاپن


اتاق فکر فرش ايران در ژاپن



تسهیلات جهت اعضاء اتحاديه فرش دستباف ايران



2006 © Persian Hand woven Carpet Association portal- All Rights Reserved

本文へジャンプ

همچنين در اين بخش بخوانيد... بازگشت تماس با ما در باره اثحادیه صفحه اول
پورتال اتحاديه فرش دستباف ايران در ژاپن

Persian Carpet Association portal in Japan

پورتال اتحاديه فرش دستباف ايران در ژاپن -Persian Carpet Association portal in Japan –ژاپن -توکیو