|
قالي بافي در خراسان داراي دوره متمايز است: 1- يكي در زمان صفويان مربوط
به قرنهاي 10 و 11 از اين دوران قالي هاي فراوان در موزهها و مجموعههاي خصوصي
وجود دارد نقشهايي كه به كار رفته بيشتر هراتي با رنك سرمهاي لاكي سير و حاشيههاي
باريك به رنگ زرد روشن عمدتاً ريز بافت با ظاهري نرم و مخملي كه به احتمال زياد
بافت مشهد است طرحهاي اسليمي ، اسليمي ماري و گلهاي شاه عباسي نيز در فرشهاي مشهد
هم اكنون معمول است. 2- دوره ديگر قالي بافي خراسان بويژه مشهد از
هنگامي كه در نيمه قرن 13 بازرگانان تبريز براي صدور قالي به تلاش افتاده و پس از
چندي در مشهد همانند تبريز اراك كرمان كاشان است كارگاههاي قالي بافي بزرگ تاسيس
كردند و به همين جهت امروز سبك بافت تركي و فارسي هر دو در مشهد رايج است. در گذشته
فرشهاي مشهد همانند فرشهاي بيرجند (مود) چند چين يك پود بوده ولي در حال حاضر در
مشهد هرچين دو پود مي باشد متن قالي هاي مشهد بيشتر رنگهاي لاكي سرمهاي و گاهي كرم
و عمدتاً تيره مينمايد رويهم رفته در مشهد و رنگها تنوع چنداني ندارد. حال آنكه
زماني كه چندان هم دور نيست استادكاران بزرگ در مشهد مانند مخمل باف و صابر و
عمواوغلي و خامنه بودند كه نمونههاي درخشاني خود به يادگار گذاشتند دقت و ظرافت
بافت نقشهاي ريز و زيبا رنگهاي گياهي در ابعاد بزرگ پارچه از شاهكارهاي آنان است.
نمونههايي از كارهاي عموداوغلي در كاخهاي نياوران و سعدآباد تهران وجود دارد كه در
نوع خود واقعاً بي نظير است اين قالي ها اكثراً در رجشمار 120 در ابعاد بزرگ مربع
با طرحهاي اسليمي و شاه عباسي و خطايي به صورت ريز نقش متراكم در متن فرش وجود دارد
به طوري كه بر اثر فشردگي نقشها متن اصلي فرش كمتر روئيت ميشود و از آثار بسيار
باارزش آن زمان است بخصوص كه زمينه اكثر فرشها رنگ قرمزدانه بوده كه در حال حاضر به
ندرت مصرف ميشود لاكي قرمز دانه به سرخ آبي ميزند كه زيبايي خاصي داشته و در
موزههاي دنيا تعداد زيادي از آنها وجود دارد فرش كهنه تاريخ دار بسيار با ارزش است
مثل فرش شيخ صفي كه تاريخ در آن بافته شده اين نوع بسيار باارزشند از ديگر
مشخصههاي فرش مشهد مجموعه قالي هاي آستان قدس رضوي است كه در آن مي توان انواع
قالي ها و قاليچههاي ادوار مختلف را مربوط به مراكز قالي بافي ايران بويژه در صد
سال اخير ديد و بررسي نمود اين قالي ها را بزرگان و توانگران و نيز زائران به
آستانه حضرت امام رضا (ع) هديه كردند. برخي به صورت پرده بودند كه به آستانه درب ها
آويخته مي شده در ميان قالي هاي اين مجوعه بسياري داراي نوشته و تاريخ است غالباً
هم نام اهداكننده در آن ديده ميشود و اين امتياز پراجري است زيرا تاريخ بافت قالي
به خوبي مشخص ميشود. قالي اين چكيده هنر ايراني و سرآمد صنايع دستي جهان
يكي از نشانههاي ذوق و سليقه و شكيبايي و پويايي انديشه ايرانيان است كه با طرح و
نقش و رنگ بندي سحرآميز خود قرنهاست بر بلنداي موزههاي بزرگ دنيا ميدرخشد و پيام
آور فرهنگ تمدن و تبلور تفكر ايراني به همه جهانيان است. گنجينه فرش در تاريخ
18/4/77 توسط مقام منيع توليت عظماي آستان قدس رضوي افتتاح و از 29/4/77 به منظور
بازديد عموم علاقمندان مشتاقان ، هنرمندان ، هنر دوستان و بافندگان در جوار بارگاه
ملكوتي ثامن الائمه (ع) گشوده شد. اين گنجينه در دو طبقه با زيربناي 970
مترمربع كه فضاي نمايشي هر طبقه 400 مترمربع است. از بزرگترين مجموعههاي فرش ايران
به شمار ميرود كه در حال حاضر مشتمل بر 57 تخته قالي قاليچه ، انواع، سوزن دوزي
هاي گلابتون، قلاب دوزي، ده يك دوزي، معرق دوزي از دوره صفويه تاكنون در معرض
بازديد عموم قرار داده است. در اين مجموعه از مراكز مهم بافت چون
اصفهان، كاشان ، تبريز، مشهد، درخش كرمان ، سنندج و ... با نقشههاي واگيرهاي
سراسري، 2/1 و 4/1 نمونههايي به نمايش گذاشته شده از مهمترين و معروفترين طرحهاي
موجود ميتوان به طرحهاي محرابي (درختي ، گلداني، باغي ، قنديلي و دورنما) لچك
ترنج، افشان- افشان ترنج، افشان بندي ، افشان شاه عباسي، ريزه ماهي ، ماهي درهم ،
شكارگاه، بته (بته جقه، بته قباد خاني، تصويري اشاره نمود كه به صورت پردهاي ،
دوروبافي ، برجسته يا محفور بافي مي باشد. اغلب آثار اين مجموعه از اساتيد بنام و
هنر دوست چون استاد عمواوغلي، بيوك تبريزي ، محمد نقاش مشهدي، محمد كرماني،
محمدامين كرماني و ارجمند كراني حاج يدا... و حاج فيض ا.. صفدرزاده حقيقي ، آقاي
نظامي دوست و حاج محمد صيرفيان و .. ميباشد . قاليهاي دوره صفوي مهمترين و نفيس
ترين قاليهاي اين مجموعه هستند كه با طرحهاي موزون و رنگمايههاي بسيار بديع و
زيباي خود جلوه خاصي به گنجينه بخشيده اند، به طوريكه هر بينندهاي را مجذوب خويش
مينمايند. قاليهايي كه اين افتخار را داشته اند ساليان متمادي مزين كننده رواقها ،
مبادي ورودي حرم مطهر ، پابوس و پذيرايي گامهاي زائرين و مشتاقان حضرت ثامن الحجج
عليه السلام بوده اند و اين در شناسنامه افتخاراتشان ثبت گرديده
است. قديمي ترين قاليهاي گنجينه قاليهاي هندي مغولي مربوط به دوره
صفويه است كه از نظر ظرافت و لطافت بسيار چشمگير و حائز اهميت هستند. تار و پود
پنبه و پرز آن از نوعي پشم مخصوص به نام بزتبتي است كه مرغوبترين پشم مي باشد.
رنگهاي آن همه گياهي و رنگ قرمز آن از حشرهاي به نام لاك يا قرمزدانه تهيه شده
است. اين قاليها منحصر به فرد و جزء معدود قاليهاي نفيس جهان به شمار مي رود كه در
زمان جهانگير يكي از سلاطين سلسله مغولي هند دركارگاهي وابسته به لاهور بافته شده و
به سلاطين صفويه اهدا گرديده است. اين قاليها اهدايي شاه عباس يا شاه طهماسب صفوي
به آستان قدس رضوي است بافندگان اين قاليها ايراني بوده اند. متاسفانه اين قاليها
در برههاي از زمان قطعه قطعه شده و بعداً به صورت ناجوري كنار هم دوخته شده اند
بزرگترين قالي مجموعه با مساحت 46 مترمربع، طرح و نقش گلداني بندي ،به صورت
واگيرهاي ، 750 -800 سانتيمتر، با گروه نامتقارن هم اينك در گنجينه فرش قرار گرفته
است.
|