پورتال اتحاديه فرش دستباف ايران در ژاپن

Persian Carpet Association portal in Japan
همچنين دیگر مقاله های قالی دستباف ایران را در اين بخش بخوانيد بازگشت تماس با ما در باره اثحادیه صفحه اول 日本語


فرشهای صفویه موزه فرش ایران






2012.05.08



قالیهای باقی مانده از عصر صفوی به دلیل تعداد اندك و محدودشان در جهان از اهمیت‏بسیاری برخوردارند و این امر مسئولیت سنگین موزه فرش ایران را در حفظ و نگهداری آنهابیشتر می‏كند. از سوی دیگر بر پایی نمایشگاه‏ها و به نمایش در آوردن این آثار فرصتی برای‏محققان و پژوهشگران به‏وجود می‏آورد تا نكات تاریك بسیاری را در زمینه تاریخ و فرهنگ‏غنی ایران زمین روشن كنند.


فرشهای صفویه موزه فرش ایران


با حمله مغولان در سده هفتم (۶۱۳ ه .ق) به ایران آن چنان توفانی از ویرانی در این سرزمین بر پا شد كه همه مراكز علمی، كتابخانه‏ها، باغات، و مزارع سرسبز نابود و اغلب‏بزرگان فرهنگ و هنر این مرز و بوم از بین رفتند.
با این همه سنت‏های فرهنگی ـ هنری كشورمان به شیوه‏های باور نكردنی حفظ شد وچندی نگذشت كه فرمانروایان مغول علاقه‏مند به فرهنگ ایرانی ـ اسلامی شدند.
بعد از مغولان نیز تیموریان از ۷۸۷ ه . ق. تا ۹۰۷ ه . ق. قدرت را به دست گرفتند و یكی از با شكوهترین مكتب‏های هنری وفرهنگی در هرات بوجود آمد و آثار باشكوه معماری و كتابت و نگارگری در این عصر به اوج و اعتلای خود رسید. تأسیس سلسله صفوی در سال ۹۰۷ ه . ق. (۱۱۴۷ م.) به دست شاه اسماعیل (۹۰۷ ـ ۹۳۰ ه . ق.) صورت گرفت، سپس شاه تهماسب (۹۳۰ ـ ۹۸۴ ه . ق.) و شاه‏عباس اول (۹۹۶ ـ ۱۰۳۸ ه . ق.) به حكومت رسیدند. در این‏عصر مذهب تشیع مذهب رسمی دولت ایران اعلام گردید، در نتیجه، آزادی بیشتری در جامعه به هنرمندان اعطا شد.
از ویژگیهای مهم‏این دوره تاریخی عالاقه حاكمان به هنرهای سنتی اعم از كتابت، نگارگری، معماری، كاشیكاری، و قالیبافی بود.
هنر قالیبافی از اصیل‏ترین هنرهای ایرانی، و دارای سابقه‏ای بس طولانی در این سرزمین است.
قالی، به‏سبب مواد تشكیل دهنده آن‏از عمر چندانی برخوردار نیست به استثنای قالیچه پازیریك كه در سال ۱۹۴۹ از مقبره‏ای متعلق به یكی از امرای سكایی از میان یخ‏های‏كوهستان آلتای واقع در سیبری، نزدیك مرز مغولستان، بصورت معجزه‏آسایی سالم به‏دست ما رسیده، قدیمی‏ترین نمونه‏های دستباف به جای مانده به صورت فرشپاره و قطعات پوسیده متعلق به سده هفتم هجری قمری است.
از مینیاتورهای دوره تیموریان سده نهم ه . ق./ پانزدهم م. چنین استنباط می‏شود كه قالیها و قالیچه‏ها از طرح و رنگ زیبایی‏برخوردار بوده‏اند و دارای طرحهای چند ترنج تكراری به‏صورت نقشمایه‏های هشت ضلعی و ستاره‏ای شكل متشكل از خطوط راست‏خط هندسی با حاشیه‏های كوفی بودند(۲) اواخر سده نهم ه . ق. مینیاتورهای مكتب هرات قالی‏هایی با نقشمایه‏های خطی خمیده یاگردان و طرح‏های لچك و ترنج، (نقش ترنجی در مركز زمینه اصلی قالی‏ها و ربع ترنج‏هایی در چهار گوشه قالی) به‏چشم می‏خورد. تأثیر هنر خاور دور هنوز در بسیاری از طراحی قالی‏ها محسوس است.
طرح اسلیمی‏های طوماری، ماری یا ابرچینی، دهان اژدری،خرطوم فیلی همراه با شاخ و برگ‏های گردان بر هم تابیده یا به‏صورت متقاطع زمینه قالی‏ها را زینت می‏دهد.
گاهی این نقوش درشبكه‏های بندی و در ردیف‏هایی تنظیم می‏شوند و طرح‏های بندی قالی را به‏وجود می‏آورند. در دهه اول سده دهم ه . ق. نقشمایه برگی‏جای خود را به نقوش ختایی یا گل و شكوفه‏های ریز و درشت می‏دهد به‏نظر این تركیب نقوش و طرح به‏شدت مورد پسند قرار می‏گیردبه‏گونه‏ای كه امروز نیز در قالیبافی به‏كار برده می‏شود. تعداد زیادی از قالی‏های دوره صفوی نیز با این طرح بافته می‏شود. در دهه‏های‏بعدی سده دهم ه . ق. بسیاری از تركیب‏بندی مكتب هرات در قالی‏ها مورد تقلید قرار گرفته هیكل‏های هراتی با جامه دوره صفوی بادستاری كه عمامه‏وار به دور كلاه قرمز و چوبی كه از تارك آن بیرون زده مشاهده می‏شوند. عمامه یا دستار قزلباش‏ها در طرح قالی ومینیاتورها نسبت به ربع بعدی سده دهم ه . ق. شلتر و كمی بزرگتر است.
سه قالی كه از این دوره باقی مانده‏اند و تاریخ بافت آنها در كتیبه‏ها ضبط شده، یك جفت قالی معروف به قالیهای اردبیل یا شیخ‏صفی و قالی با طرح شكارگاه است كه امروزه در موزه پتسوپولدی میلان نگهداری می‏شود.
در كتیبه قالی‏های اردبیل غزلی از حافظ با مضمون زیر آمده است: جز آستان توام در جهان پناهی نیست‏ سر مرا به جز این در حواله گاهی نیست‏ در زیر آن «عمل عبد در گاه قدسی جایگاه مقصود كاشانی به سال ۹۴۶ هجری قمری» دیده می‏شود. كتیبه نمونه سوّم با مضون زیراست: «به اهتمام غیاث الدین جامی این اثر با جمال خود دل از همگان می‏رباید به اتمام رسید سال ۹۴۹ هجری قمری» طراحی این قالیّها تلفیقی است از سبك هراتی و سبك اوایل دوره صفوی. ترنج ۱۶ گوشه یا نقش درناهای در حال پرواز در كنارابرهای چینی شبیه سبك چینی است.؟
لباس‏های سواركاران كاملاً شبیه مینیاتورهای خمسه نظامی به خط شیخ‏زاده یا دیوان میرعلی‏شیرنوایی موجود در كتابخانه پاریس است. هنرمندان، در اوایل دوره صفوی به تكرار و اقتباس صرف دوره پیشین اكتفا نكرده‏اند و طرح‏های جدیدی مانند گل‏های نیلوفر،صدبرگ، انواع گل‏های شاه‏عباسی و ختایی را طراحی كرده به همراه غنچه‏ها و شاخ و برگ‏های اسلیمی و ابر چینی به‏كار برده‏اند.
در اوایل سده ۱۰ ه . ق. به‏همّت استاد بهزاد و شاگردانش مانند قاسمعلی، میرك، میرزا علی، سلطان محمد، و میرسعیدعلی تحوّل‏عظیمی در طرح قالی‏ها بنیان گذاشته شد. این هنرمندان از هرات به‏تبریز رفته. مكتب هنری تبریز را پایه‏گذاری كردند. حاشیه قالیها در این دوره اهمیت بیشتری یافته است و طراحان قالی در طراحی حاشیه‏ها جزئیات و دقّت بیشتری به‏خرج داده‏اند.معمولاً حاشیه اصلی در میان چند رشته حاشیه فرعی محاط شده است، در حالی كه تركیب و هماهنگی رنگ آن با زمینه قالی وهمخوانی نقوش كاملاً رعایت شده است. از ویژگیهای دیگر طرح حاشیه قالی‏های این عصر، اسلیمی‏های در هم پیچیده است كه اكثراًكتیبه‏هایی در میان آنها دیده می‏شود. طرح ترنج‏های مركزی قالی‏های بزرگپارچه نیز متحوّل شده از شكل مدور به بیضی و نقش ستاره‏ای‏شكل تغییر یافته و كلاله یا سرترنج‏هایی به‏صورت كتیبه به ترنج مركزی متصل شده است.
علاوه بر قالی‏هایی با طرح ترنجدار، لچك و ترنج كتیبه‏دار، قابقابی، قالی‏های جانوری و شكاری روی زمینه گل و بوته‏دار درختی وباغی و افشان، زیلو و گلیم زربفت نیز در عصر شاه طهماسب صفوی بافته شده است كه رنگ‏های بدیع و تركیب متوازن و متقارن نقوش،ویژگی‏های بارز این دوره را به نمایش می‏ از نمونه‏های بسیار زیبا با طرح حیواندار و شكار، قالیچه‏ای است كه گفته می‏شود ازمقبره شیخ صفی در اردبیل به‏دست آمده است. روی زمینه اصلی قالیچه پنج دسته از حیوانات شامل شیر و ببر و گوزن كه به‏غزال‏هایی‏حمله كرده‏اند به‏صورت قرینه و حیوانات منفرد دیده می‏شوند.
توازن طرح‏ها و ریتم تكرار آن‏ها و تلفیق نقوش حیوانات با طرح گل وبوته در زمینه، مهارت هنرمندان این دوره از حكومت صفوی را نشان می‏دهد.قالی‏های طرح جانوری در شرق ایران (خراسان) نیز در این دوره بافته می‏شده است.
دونمونه از شناخته شده‏ترین قالی‏های این گروه را می‏توان قالی‏هایی كه تزار روسیه پطر كبیر (درسال ۱۶۹۸) به‏هنگام تاجگذاری لئوپولد امپراطور اتریش به او هدیه كرده نام برد. زمینه اصلی‏قالیها، مرغزاری سرسبز پوشیده از گل و بوته و شاخ و برگ‏های پیچان چرخان را همراه بااشعاری در مدح شاه، كه احتمالاً شاه طهماسب است، نشان می‏دهد. امروزه این قالی‏ها در موزه‏هنرهای كاربردی اتریش و موزه متروپولیتن نگهداری می‏شوند.
تفاوت سبك قالی‏های‏حیواندار شرق ایران با قالی‏های شمال غربی و تبریز را می‏توان چنین بیان كرد: در حالی‏كه درتبریز زمینه گل و بوته تابع طرح حیوانات است و صرفاً طرح فرعی به‏حساب می‏آید، درقالی‏های خراسان نقوش حیوانات در میان زمینه طرح افشان با تزیینات بسیار به‏صورت‏نامشخصی مخفی و پراكنده است. همچنین با وجود توازنی كه بین نقوش و رنگ‏های قالی‏های‏بافت تبریز وجود دارد، شفافیت و رنگ‏های غنی قالی‏های بافت خراسان بر شكوه و عظمت‏آن‏ها می‏افزاید. از قالی‏های بسیار شاخص این عصر می‏توان قالی‏های حیوانداری را كه در جهان به قالی‏های‏سنگشگو مشهور هستند نام برد.
این نام به این سبب به این گروه از قالی‏های نفیس اطلاق شده‏كه تعدادی از زیباترین آنها به شاهزاده‏ای لهستانی به نام سنگشگو تعلق داشت. قالی سنگشگوی‏موجود در موزه فرش ایران، فرشی است با زمینه تیره پوشیده از نقوش حیوانات واقعی وافسانه‏ای كه در حالتهای متفاوتی قرار دارند. در مركز قالی ترنج شكیلی نقش بسته است كه‏صحنه شكار پر جنب و جوش را نشان می‏دهد. این نمونه قالی از شاهكارهای قالیبافی دوران‏صفوی به‏شمار می‏رود و سرشار از رنگ‏های شاداب و تصاویر پیكار حیوانات و نیز نقوش‏انسانی در مقابل درخت زندگی است. از نكات مشترك طرح قالی‏های سنگشگو وجود نوارخاصی به دور قابهای نقشمایه‏ها و طرح برگ‏های بزرگ در حاشیه و نقش طاووس و ماهی‏های‏قرینه را می‏توان نام برد. براساس عقاید كارشناسان محل بافت این گروه از قالی‏ها كاشان یا كرمان‏یا تبریز بوده است.
وجود قالی اردبیل كه به‏دست مقصود كاشانی با گره نامتقارن در آذربایجان‏بافته شده، این نظریه را كه هنرمندان ایرانی دوره صفوی در سراسر كشور به فعالیت هنری‏مشغول بودند تأیید می‏كند.
در این عصر همزمان با بافت قالی‏های پشمین، قالی‏های ابریشمی اكثراً برای تزیین كاخ‏های‏امرا و ارمغان‏های شاهانه برای سلاطین خارجی بافته می‏شد.
از جمله قالی‏هایی مجلل و نفیس‏ابریشمی كه امروزه نسبتاً سالم باقی مانده‏اند، شماری از قالی‏های ابریشمی هدیه شده به سلطان‏سلیم ثانی پادشاه عثمانی در سال ۹۷۵ ه . ق. است كه به‏صورت ساده و زربفت با نقوش‏حیوانات و طرح افشان به‏دست هنرمندانی چون استاد سلطان محمد از مینیاتوریست‏های دربارشاه تهماسب طراحی و در كارگاه‏های سلطنتی آن عصر بافته شده‏اند. با وجود اینكه بافت‏قالی‏های ابریشمی در شهرهای مختلف در این دوره شمار بیشتری یافته بود، ولی حتی امروزه‏نیز این گروه قالی‏ها به «قالی‏های كوچك و بزرگ كاشان» معروف است.
از مشخصه‏های این‏قالیچه‏ها تقارن جهت‏دار در طراحی آنهاست. دوره حكومت شاه تهماسب عصری طلایی برای همه رشته‏های هنری است؛ امّا در ربع سوّم‏سده دهم ه . ق. زاهد منشی شاه صفوی موجب كاهش حمایت وی از هنرمندان شد، در نتیجه‏آن مهاجرت هنرمندان به سرزمین‏های دیگر به‏خصوص هند آغاز گردید. شاه عباس (۱۵۸۷ ـ ۱۶۲۸ م.) اصفهان را به‏عنوان پایتخت و مركز حكومتی انتخاب كرد وكارگاههای سلطنتی بیشتری در شهرهای مختلف كشور ایجاد گردید و قالی‏های مجلل و نفیس‏ابریشمی و زربفت با رنگ‏های بدیع كه نشانگر اوج و اعتلای صنعت رنگرزی بود، بافته شد.
ازجمله قالی‏های باشكوه و ارزشمند می‏توان به قالی‏هایی كه به‏سفارش پادشاه لهستان‏زیكسموند سوم واسا و خانواده‏های اشرافی و نجبای لهستان در اصفهان و كاشان بافته شدنداشاره كرد.
این قالی‏ها كه در حدود ۳۰۰ تخته قالی‏پرزدار گل برجسته و گلیم زربفت می‏باشند، گفته‏می‏شود در سال ۱۶۰۲ با سرپرستی استاد كاری ارمنی بنام سفر مورادوویچ بافته شده‏اند، این‏گروه از قالی‏ها مدتّها به لهستانی بودن مشهور بودند، بخصوص در یك نمایشگاه هنری در كاخ‏تروكادرو كه در سال ۱۸۷۸ بر پا شده بود، یك تخته فرش توسط چارتوریسكی لهستانی با یك‏علامت تكراری به نمایش در آمده بود. كه تصوّر می‏شد علامت روی فرش نشان خانواده‏سلطنتی لهستان است و بدین‏ترتیب این فرش به قطعه لهستانی معروف گشت. بعدها بابررسیهای بیشتر توسط كارشناسانی چون بوده و مارتین، ایرانی بودن آنها محرز كردید.
این‏قالی‏ها با طرحهائی چون لچك و ترنج مانند نمونه موجود در سنت ماركودرونیز ـ طرح قابقابی (نمونه موجود در موزه مترو پولتین) طرح نقوش تكراری (نمونه موجود در اسكوك لوسترسوئد) بافته شده در اواسط سده یازدهم در دوره شاه صفی (۱۶۲۹ ـ ۱۶۴۲ م.) و شاه عباس‏ثانی (۱۶۴۲ ـ ۱۶۷۴ م.) این هنر رواج داشت.
اشارات قابل توجهی در سفرنامه‏های سیاحان‏غربی مانند پل سیمون (راهب مذهبی) كوروسینسكی، یا سرجان شاردن(۳) به هنر قالیبافی ونمونه‏های نفیس و مجلل موجود در كاخهای سلطنتی ایران و یا هدایای شاهانه مشاهده می‏شود.
قالی‏های گلدانی، افشان، و اسلیمی‏های سیّال و ابر چینی كه به طرح هراتی یا اصفهان نیزمشهور شده و اكثراً به‏كشورهای اروپایی مانند اسپانیا و هلند و پرتغال و هند صادر شده‏اندبیشتر از سده‏های پیشین تولید شد.
رنگ شاخص غالب این سبك قالی‏ها لاكی با حاشیه‏سرمه‏ای و سبز تیره است. تصاویر قالی‏های این سده نیز (سده ۱۱ ه . ق. ۱۷ م.) در آثار نقاشانی‏مانند ولازكوئز (Velazquez)، روبن (Ruben)، وان دایك (Uan Dyke)، ورمیر (Uermer)،دوهوك (Dehoock)، وبول (Bol)
دیده می‏شوند ـ در سال‏های متأخرتر سده (۱۲ ه . ق.) این‏طرح در مناطق قالی‏بافی دیگری چون آذربایجان، كردستان، و حتی قفقاز نیز رایج شد.
علاوه برتفاوت طیف رنگی قالی‏های مناطق مختلف با شرق ایران، طرح زمینه و حاشیه قالی‏ها نیز باطرح هرات تفاوت‏هایی داشت. اواخر دوره صفویان یعنی حدود سال‏های میانه سده ۱۲ ه . ق. قالی‏های طرح درختی وباغی با حاشیه‏ای به نقش خطوط نیمه گردان، زمینه را در بر می‏گیرد، تركیب و تابناكی رنگ‏هاجبران طرح‏های ساده و نیمه هندسی آنها را می‏كند. سبك دیگری از قالی‏های باغی در سده ۱۲ه . ق. در جنوب و شمال غربی ایران بافته شده‏اند كه طرح آنها از اندیشه هشت بهشت و چهارباغ آرمانی ایرانیان مسلمان الهام گرفته شده است.
در این سبك قالی زمینه اصلی را كرت‏های‏مربع مستطیل پوشیده از گل‏های الون و جویبارهای آب روان و استخر مركزی درختان سرو وپرندگان بر سر شاخسارها می‏پوشاند و بر زیبایی و شكوه آن‏ها می‏افزاید.
یكی از زیباترین‏نمونه‏های این قالی بافت كرمان در موزه جیپور هند نگهداری می‏شود در موزه فرش ایران‏فرشپاره، با این طرح، بافت آذربایجان موجود است. در این دوره از تاریخ گلیم‏های نفیسی نیز با نقوش گل و گیاه، هندسی، یا حیوانات و شكار وپیكار اژدها به‏كار برده شده است.
نقشمایه‏های انسان در صحنه‏های مختلف ملهم از ادب فارسی‏و اساطیر ایران موضوع طرحهای این دستبافته‏هاست.
قالیهای باقی مانده از عصر صفوی به دلیل تعداد اندك و محدودشان در جهان از اهمیت‏بسیاری برخوردارند و این امر مسئولیت سنگین موزه فرش ایران را در حفظ و نگهداری آنهابیشتر می‏كند.
از سوی دیگر بر پایی نمایشگاه‏ها و به نمایش در آوردن این آثار فرصتی برای‏محققان و پژوهشگران به‏وجود می‏آورد تا نكات تاریك بسیاری را در زمینه تاریخ و فرهنگ‏غنی ایران زمین روشن كنند

 




دیگر مقاله های قالی دستباف ایرانی
قالي چلسي
فرشهای صفویه موزه فرش ایران
چنگ بر تار فرش
جوشقان نگین سبزکویرکاشان
نقوش لری قالی ایلام
معرفی طرح ها و نقشه های فرش
تاریخچه فرش ترکمن
تاریخچه فرش سنندج
تاریخچه فرش فارس
تاریخچه فرش قم
تاریخچه فرش تهران
تاریخچه فرش کاشان
تاریخچه فرش کرمان
تاریخچه فرش لرستان
تاریخچه فرش نائین
قالی و نقش قالی
نقشه و نظم موزون نقشها
رنگرزی سنتی فرش
 قالی کرمان، پرديس قالی ايران
 تاریخچه قالی بافی تهران
 مختصری در باره نقش هراتی
 آشنایی با سوا بق تاریخی نقوش سنتی
 نگرشی بر نگاره های تزئینی
 قالی قشقایی
 قالیچه های شیری
 سوزنی قشقایی
 جاجیم قشقشایی
 قالیچه های تصویری قشقایی
 گلیم قشقایی
 گبه قشقایی
  طرح قالی اردبیل بروایت موزه ویکتوریا و آلبرت بریتانیا
  طرح های قالی ایران بر اساس یک طبقه بند کلی
  فرش ایرانی از پازیریک تا امروز
  اگر قصد خريد گبه و گليم داريد
  گره فراموشي بر سرنوشت قالی - فرشته اثني عشري
  روایت گره‌های عشق بر تار و پود فرش - پریچهر پویان راد
  نکات مهم نمایشگاه بیستم فرش دستباف تهران‌ - عبدالله احراری
  در جست‌و‌جوي چهره اي مطلوب از فرش ايراني -حميد كارگر
  حال و هواي فرش ايران در تعطيلات نو
  چالش‌هاي فراروي هنر- صنعت فرش دستباف
  گپ و گفتي از جنس فرش در راديو اقتصاد
  رنگ را به رخسار فرش دستباف ایرانی بازگردانيم
  هنر تابلو فرش ايران؛ اصيل يا بي‌اصالت - گزارش ايرنا

2006 © Persian Hand woven Carpet Association portal- All Rights Reserved



سمینار و کلاسهای آموزشی پژوهشی دست اندر کاران فرش دستباف ایران در ژاپن

نمایش تصویری سمینار و کلاسهای آموزشی پژوهشی


موزه فرش های کهن ابریشم و دیگر دست بافته های ابریشمی،برای نخستین بار در ژاپن

نخستين سمینار و کارگاه آموزش عالي شناخت فرش دستباف در ژاپن با موفقیت برگزار گردید
نمایشگاه ها و سمینارهای های فرش دستباف ايران


نمایشگاه ها و سمینارهای های فرش دستباف ايران

اتاق فکر فرش ايران در ژاپن


اتاق فکر فرش ايران در ژاپن



تسهیلات جهت اعضاء اتحاديه فرش دستباف ايران



本文へジャンプ

پورتال اتحاديه فرش دستباف ايران در ژاپن -Persian Carpet Association portal in Japan –ژاپن -توکیو